पंचतंत्र दियाँ कथाँ
पंचतंत्र
“आचार्य विष्णु शर्मा के जगतप्रसिद्ध संस्कृत ग्रंथ ‘पंचतंत्र’ के सत्यकाम विद्यालंकार द्वारा किये गये हिंदी अनुवाद का ‘काँगड़ी’ रुपाँतरण”
पंचतंत्र दी कथा
देश दे दक्खण दे इक सूबे च महिलारोप्य नाँयें दा इक शहर था। तित्थू इक महाँदानी प्रतापी राजा अमरशक्ति रैंह्दा था। तिस व्ह्ली बेशुमार धन था कनैंं अणगिणत रत्नाँ दा भंडार था अपर तिसदे पुत्र जड़-बुद्धि थे। तिन्न पुत्र - बहुशक्ति, उग्रशक्ति कनैंं अनंतशक्ति दे हौंदे हौयाँ भी सैह् सुखी नीं था। तिन्नों बेसौबते, आवारा कनैंं बुद्धू थे।
राजैं अपणे वजीराँ जो सद्दी नैंं पुत्राँ दी पढ़ाई दे बारे च अपणी चिंता दी गल्ल कित्ती। राजा दे राज च तिस वक्त पंज सौ वेतन भोगी शिक्षक थे। तिन्हाँ च इक भी देहा नीं था जेह्ड़ा राज-पुत्राँ जो सही सिक्खेया देई सकदा। अंत च राजा दी चिंता दूर करने ताँईं सुमति नाँयें दे मंत्रियैं सारे शास्राँ दे जाणकार आचार्य विष्णु शर्मा जो सद्दी नैंं राजपुत्राँ दा शिक्षक बणांणे दी सलाह दित्ती।
विष्णु शर्मा जो सद्दी नैंं राजैं ग्लाया कि जेकर तुसाँ मेरे इन्हाँ पुत्राँ जो तौळे ही राजनीति जाँणने वाळे बणायी दिंह्गे ताँ मैं तुसाँ जो इक सौ ग्राँ इनाम च दिंह्गा। विष्णु शर्मा होराँ हसदेयाँ जवाब दित्ता, “महाराज! मैं अपणी विद्या जो बेचदा नीं। इनाम दी मिंजो चाहत नीं। तुसाँ आदरे नैंं सद्दी करी हुक्म दित्ता, इस ताँईं छे महीनेंयाँ च मैं तुसा दे पुत्राँ जो राजनीतिज्ञ बणायी दिंह्गा। जेकर मैं इस च कामयाब नीं हौया ताँ अपणां नाँ बदळी दिंह्गा।
आचार्य ते दिलासा पायी नैंं राजैं अपणे पुत्राँ दी पढ़ाई दा भार तिन्हाँ पर पायी दित्ता कनैंं सैह् बेफिक्र हौयी गिया। विष्णु शर्मा होराँ तिन्हाँ जो पढ़ाणे ताँईं कई कथाँ रचियाँ। तिन्हाँ कथाँ दे जरिये राज-पुत्राँ जो राजनीति कनैंं व्यवहार-नीति दी सिक्खेया दित्ती। तिन्हाँ कथाँ दे संग्रह दा नाँ ही ‘पंचतंत्र’ है। पंज हिस्सेयाँ च बंडोह्या हौंणे दिया वजह ते तिस्सेयो ‘पंचतंत्र’ नाँ दित्तेह्या है।
राज-पुत्र इन्हाँ कथाँ जो सुणी करी छे महीनेंयाँ च ही पूरे राजनीतिज्ञ बणी गै। तिन्हाँ पंज हिस्सेयाँ दे नाँ हन्न - 1. मित्रभेद 2. मित्रसम्प्राप्ति 3. काकोलूकीयम् 4. लब्धप्रणाशम् कनैंं 5. अपरीक्षित कारकम्।
इस कताबा च पंजेह्यो प्रकरण दित्तेह्यो हन्न।
पहला तंत्र
मित्र भेद
महिलारोप्य नाँ दे नगर च वर्धमान नाँयें दा व्यापारी-पुत्र रैंह्दा था। तिन्नी धर्म दे तरीके नैंं व्यापार करी नैंं मता सारा धन पैदा करी लिह्या था। अपर तितणे ते तिस्सेयो संतुष्टि नीं हौआ दी थी; तिसजो होर भी ज्यादा दौलत कमाणे दी ललक थी। छे उपायाँ ते ही धन कमाया जाँदा है - भिक्ख, राज-सिओआ, खेती, विद्या, सूद कनैंं व्यापार ते। इन्हाँ च व्यापार दा साधन ही सब्भते बद्धिया है। व्यापार दियाँ भी कई किसमाँ हन्न। तिन्हाँ च सब्भते उम्दा एही है कि परदेश ते उम्दा चीजाँ जो इकट्ठा करी नैंं अपणे देश च तिन्हाँ जो बेचेया जाए। एही सोची नैंं वर्धमानें अपणे नगर ते बाहर जाणे दा फैसला कित्ता। मथुरा जाणे वाळे रस्ते ताँईं तिन्नी अपणा रथ तियार करुआया। रथ च दो छैळ कनैंं तगड़े बैल (बळ्द) लगुआये। तिन्हाँ दे नाँ थे - संजीवक कनैंं नन्दक।
वर्धमान दा रथ जाह्लू जमुना किनारैं पूजेया ताँ संजीवक नाँयें दा बळ्द नदी दे कंह्डे दी दलदल च फसी गिया। तित्थू ते निकळने दी कोशिश करदे वक्त तिसदा इक पैर भी टुटी गिया। एह् दिक्खी नैंं वर्धमानें जो बड़ा दुख होया। तिन्नी तिन्न राताँ तिकर बळ्द दे तंदुरुस्त हौंणे दी निहाळ कित्ती। बाद च तिसदा सारथी ग्लाणां लग्गा, “इस बणें च खूंखार जानवर रैंह्दे हन्न। एत्थू तिन्हाँ ते बचणे दा कोई उपाय नीं है। संजीवक जो तंदुरुस्त हौंणे ताँईं मते दिन लगणे। उतणे दिन एत्थू रही करी जानीं दा जोखम नीं ठुआयी सकदे। इस बल्द ताँईं अपणे आपे जो मौत दे मुंह च कजो पाह्दे?”
संजीवक दी रखुआळी ताँईं पहरेदार रक्खी नैंं वर्धमान अग्गैं चली पिया। पहरेदाराँ जाह्लू दिक्खेया कि सैह् जंगल शेर, बाघ कनैंं चीतेयाँ नैंं भरोह्या है, ताँ सैह् भी दो-इक दिनाँ परंत तित्थू ते अपणे प्राण बचायी नैंं नह्ठी गै कनैंं वर्धमानें दे साह्म्णे झूठ ग्लाइता, “मालिक! संजीवक ताँ मरी गिया। असाँ तिसदा दाह संस्कार करी दित्ता।” एह् सुणी करी वर्धमान बड़ा दुक्खी होया, अपर किछ नीं हौयी सकदा था।
औत्थू, संजीवक जमुना दे कंह्डे दी ठंडी हौआ च साह लई नैंं तंदुरुस्त हौयी गिया। नदी दे कनारे दी द्रुब्भा दा अगला हिस्सा पशुआँ ताँईं बड़ा ताकतवर हौंदा है। तिस्सेयो लगातार खाणे ते परंत सैह् खूब माँसल कनैंं हट्टा-कट्टा हौयी गिया। दिन भर नदी दे कनारेयाँ जो अपणे सिंगाँ कन्नैंं भरना कनैंं मतुआळे हौयी नैंं गरजी नैंं कंह्डे दे झुड़ेयाँ च सिंग फसायी करी खेलणां तिसदा कम्म था।
इक दिन पिंगलक नाँ दा शेर पाणी पीणां आया। तित्थू तिन्नी दूरा ते ही संजीवक दी डुग्घी हुंकार सुणी। तिसा जो सुणी करी सैह् डरी नैंं छंघोयी करी झुड़ेयाँ च जाई लुक्की बैठा।
शेरे कन्नैंं दो गिद्दड़ भी थे, करटक कनैंं दमनक। सैह् दोह्यो मेह्सा शेर दे पिच्छैं-पिच्छैं रैंह्दे थे। सैह् अपणे मालिक जो डरेह्या दिक्खी नैंं हैराण हौये। बणे दे मालिके दा इस तरहाँ डरी नैंं घबराणां सचमुच बड़ी नौखी गल्ल थी। अज्ज तिकर पिंगलक कदी इस तरहाँ डरेया नीं था। दमनक अपणे साथी गिद्दड़े नैंं ग्लाणां लग्गा, “करटक! म्हारा मालिक बणे दा राजा है। सारे जानवर तिसते डरदे हन्न। अज्ज सैही डरी करी इस तरहाँ बैठह्या। त्रह्याआ हौयी नैंं भी सैह् पाणी पीणे ताँईं जमुना दे कंह्डे तिकर जाई करी मुड़ी आया; इस डर दी वजह क्या है?”
करटकैं जवाब दित्ता, “दमनक! वजह किछ भी होये, असाँ जो क्या? पराये कम्मा च दखल देणां ठीक नीं। जेह्ड़ा देहा करदा, सैह् तिस बाँदरे साँही तड़फी-तड़फी मरदा है, जिन्नी जाणनें दी ताँह्ग करी नैंं दूजेयाँ दे कम्मे च बेमतलब दखल दित्ता था।”
दमनकैं पुच्छेया, “एह् क्या गल्ल कित्ती तैं?”
करटक बोल्या, “सुण —”
(अग्गैं अगलिया कड़िया च)
Comments
Post a Comment